Dokument | 2021
János Esterházy.
Niewymazana historia
„János Esterházy. Niewymazana historia” to fabularyzowany film dokumentalny w reżyserii Grzegorza Kubaszki, zrealizowany w 2021 roku. Produkcja trwa 58 minut i opowiada o losach Jánosa Esterházyego — węgierskiego hrabiego o polsko-węgierskich korzeniach, syna Elżbiety Tarnowskiej i wnuka rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego Stanisława Tarnowskiego. Film od początku buduje więc nie tylko portret jednostki, ale też historię człowieka symbolicznie zakorzenionego w kilku kulturach i kilku narodowych pamięciach.
Film prowadzi widza przez najważniejsze etapy jego biografii — od świata ukształtowanego po rozpadzie Austro-Węgier i traumie Trianon, przez działalność publiczną na rzecz mniejszości narodowych, aż po czasy II wojny światowej. Esterházy został przedstawiony jako człowiek, który nie ograniczał się do politycznych deklaracji: pomagał Polakom, wspierał Żydów, angażował się w działania na rzecz prześladowanych, a podczas wojny jego dom stał się miejscem konspiracyjnych spotkań polskich polityków i wojskowych. W źródłach historycznych podkreśla się również, że w 1942 roku był jedynym posłem, który głosował przeciwko ustawie o deportacji słowackich Żydów do niemieckich obozów zagłady.
Dużą siłą filmu jest to, że nie pokazuje Esterházyego wyłącznie jako postaci historycznej z podręcznika, ale jako bohatera tragicznego, którego życie zostało naznaczone konsekwencjami wierności własnym zasadom. Po wojnie został aresztowany przez komunistów, wywieziony do Moskwy, skazany na lata łagrów i więzień, a ostatecznie zmarł w Mirovie po wielu latach wyniszczającego uwięzienia. Dzięki temu film opowiada nie tylko o polityce i historii, ale także o cenie, jaką płaci się za niezależność sumienia.
Ważnym atutem tej produkcji jest szeroki, środkowoeuropejski kontekst. W filmie pojawiają się eksperci i świadkowie pamięci, m.in. prof. Arkadiusz Adamczyk, Imre Molnár, o. Paweł Cebula, Karel Schwarzenberg i Abraham Foxman, a widza po węgierskich i słowackich ścieżkach bohatera prowadzi Michał Zabłocki. Zdjęcia do filmu realizowano m.in. w Budapeszcie, Tatabányi, Egerze, Pradze, Mirovie oraz na Słowacji, co nadaje opowieści autentyczny wymiar podróży śladami człowieka, którego losy przekraczały granice jednego państwa.
To film o pamięci, odpowiedzialności i moralnej odwadze, ale także o wspólnym doświadczeniu narodów Europy Środkowej. „János Esterházy. Niewymazana historia” pokazuje, że historia polsko-węgierska nie jest tylko opowieścią o symbolach i hasłach, lecz o realnych wyborach, pomocy udzielanej innym i wierności wartościom nawet wtedy, gdy prowadzi to do samotności, prześladowania i cierpienia. Film był prezentowany publicznie m.in. na Festiwalu NNW, podczas pokazów organizowanych przez środowiska historyczne i akademickie oraz na platformach telewizyjnych.
Z pacynką
i w pasiaku
Film dokumentalny z elementami fabularyzowanymi o Zofii Hajduk — opolance, konspiratorce i więźniarce Ravensbrück oraz Auschwitz, której życie stało się świadectwem odwagi i walki o polską tożsamość.
Azymut
Węgry
Fabularyzowany dokument o prof. Wacławie Felczaku — kurierze tatrzańskim, emisariuszu rządu RP na uchodźstwie i jednej z najważniejszych postaci polsko-węgierskiej historii XX wieku.
Od pomówienia do spalenia
Fabularyzowany dokument o historii procesów o czary na pograniczu polsko-czeskim — opowieść o strachu, pomówieniach i mechanizmach wykluczenia, które przez wieki prowadziły od oskarżenia do śmierci.
Sanitariuszka
Film dokumentalny o Walerii Nabzdyk — sanitariuszce III Powstania Śląskiego, nauczycielce i społecznej działaczce, której życie stało się świadectwem śląskiej pamięci, odwagi i odpowiedzialności.
János Esterházy.
Niewymazana historia
„János Esterházy. Niewymazana historia” to fabularyzowany dokument o bohaterze polsko-węgierskiej pamięci, który w czasach wojny pomagał prześladowanym, a po wojnie sam padł ofiarą komunistycznych represji. To przejmująca opowieść o honorze, odpowiedzialności i historii Europy Środkowej widzianej przez los jednego człowieka.
Twarzą w twarz
„Twarzą w twarz” to popularnonaukowy dokument o polsko-czeskich relacjach widzianych przez historię, kulturę i narodową mentalność. Film łączy lekkość formy z rzetelnym spojrzeniem na wielowiekowe sąsiedztwo, pokazując, że to, co nas różni, bywa równie ciekawe jak to, co od dawna nas łączy.
